Μοντέρνα τέχνη (19ος αιώνας): Όψεις εικαστικής δημιουργίας στο φάσμα της νεωτερικότητας

Αντικείμενο του σεμιναρίου είναι εκφάνσεις της δυτικοευρωπαϊκής μοντέρνας τέχνης του 19ου αιώνα στο πεδίο της συζήτησης για τη νεωτερικότητα. Στοχεύοντας στην ανίχνευση διεργασιών μέσα από τις οποίες πραγματοποιήθηκε η ανάδυση της μοντέρνας τέχνης θα συζητηθεί η κληρονομιά του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης ως ιστορική συνθήκη της νεωτερικότητας. Σε αυτά τα συμφραζόμενα θα διερευνηθούν οι απαρχές του μορφολογικού και θεματικού μοντερνισμού ως ρήγματα σε καθιερωμένες αντιλήψεις περί αναπαράστασης-ερμηνείας της πραγματικότητας. Επιπλέον, θα παρουσιαστεί το περιβάλλον των ευρωπαϊκών μητροπόλεων του 19ου αιώνα ως πεδίο κοινωνικών-πολιτικών ανακατατάξεων και συγκρότησης νέων νοοτροπιών συσχετισμένων με την ανάπτυξη μιας νέας θεματογραφίας, η οποία αντλεί τα ερείσματά της από τον βιομηχανικό χαρακτήρα και τη δυναμική ιδεών του τεχνικού πολιτισμού. Στη συνάφεια αυτή θα απασχολήσουν η διαμόρφωση της θεματικής και του εικαστικού λεξιλογίου καλλιτεχνών του Ρεαλισμού και η κρίση των καλλιτεχνικών θεσμών στη Γαλλία μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Με αναφορά στις αισθητικές προτιμήσεις της αστικής τάξης, των θεσμικών δομών και της ιεράρχησης των καλλιτεχνικών αξιών της ακαδημαϊκής τέχνης θα συζητηθεί η υποδοχή του έργου του Manet και θα διερευνηθούν στρατηγικές αναπαράστασης στο ευρύτερο φάσμα της μοντέρνας καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ειδική έμφαση θα δοθεί στην επιρροή της φωτογραφίας και των γιαπωνέζικων χαρακτικών στη διαμόρφωση κεντρικών χαρακτηριστικών της μοντέρνας τέχνης μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Θα σχολιαστούν απόψεις του Baudelaire και του Ruskin για το αμφισβητούμενο καλλιτεχνικό status της φωτογραφίας, ενώ στη συνέχεια η συζήτηση θα επικεντρωθεί στη χρήση του μέσου από μοντέρνους ζωγράφους στο γύρισμα του 19ου αιώνα. Η ανάλυση των έργων θα λάβει υπόψη τον ρόλο του φύλου στην εικαστική δημιουργία του 19ου αιώνα και θα βασιστεί σε αισθητικές και ιδεολογικές συνιστώσες, όπως αποτυπώνονται σε τεχνοκριτικά κείμενα (Baudelaire, Zola κά.), με παράλληλη αναφορά σε θεωρητικές απόψεις για τον μοντερνισμό και τη νεωτερικότητα (Benjamin, Calinescu). Η τεχνοτροπική και εικονογραφική εξέταση των έργων θα εστιάσει στη χρήση υλικών μέσων και τεχνικών που προσδιόρισαν την ταυτότητα της μοντέρνας τέχνης, ενώ θα δοθεί βαρύτητα στην ενσωμάτωση στοιχείων από το έργο Παλαιών Δασκάλων εν είδει διαλόγου-ρήξης με την ακαδημαϊκή παράδοση. Οι παραδόσεις θα ολοκληρωθούν με περίπτωση μελέτης το έργο του Degas και την πώληση της συλλογής έργων τέχνης του στο ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ως δείκτη συλλεκτικών-επενδυτικών προτιμήσεων και θεσμικής αναγνώρισης της μοντέρνας τέχνης.

Τέχνη, ιδεολογία και προπαγάνδα: Όψεις της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής παραγωγής στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα

Αντικείμενο του σεμιναρίου είναι όψεις της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής παραγωγής στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, με έμφαση σε ζητήματα ιδεολογίας και προπαγάνδας. Στο πλαίσιο αυτό θα συζητηθεί ο κυβισμός στη σκιά του πολέμου (1905-1914) και η τέχνη της παρισινής avant-garde κατά το διάστημα 1914-1925. Ειδική βαρύτητα θα δοθεί στις σχέσεις εικαστικών καλλιτεχνών και λογοτεχνών της εποχής και στα μανιφέστα του Φουτουρισμού, του Σουρεαλισμού και του Νταντά. Θα εξεταστεί η «επιστροφή στην τάξη» ως πολιτική απόρριψης του μοντερνισμού και παράλληλα θα παρουσιαστούν πλευρές της σχετικής συζήτησης, όπως καταγράφονται στον γαλλικό Τύπο και στις καλλιτεχνικές εκδόσεις. Θέματα συζήτησης θα αποτελέσουν επίσης, η Διεθνής Έκθεση του 1937 στο Παρίσι ως πεδίο επίδειξης πολιτικής ισχύος και η πολιτιστική πολιτική του Λαϊκού Μετώπου (1936-1938). Θα απασχολήσουν οι εκθέσεις «εκφυλισμένης τέχνης» στη ναζιστική Γερμανία (1937), με παράλληλη αναφορά στο Bauhaus ως οργανισμό καλλιτεχνικής συλλογικότητας, σε συσπειρώσεις, όπως η Γέφυρα και ο Γαλάζιος καβαλάρης, και σε καλλιτέχνες της Νέας Αντικειμενικότητας. Υπό το φάσμα επιβολής του δόγματος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού θα διερευνηθεί το έργο καλλιτεχνών της Ρωσικής Πρωτοπορίας και θα παρουσιαστούν πηγές με απόψεις περί δυτικής τέχνης κατά το διάστημα 1890-1930. Τέλος, μέσα από την περίπτωση του Joseph Beuys, θα τεθούν ζητήματα της μεταγενέστερης προβληματικής περί καλλιτεχνικής δημιουργίας ως παρεμβατικής έκφρασης πολιτικού ακτιβισμού. Βασικός στόχος του σεμιναρίου είναι η κατανόηση της παραπάνω θεματικής, όπως παρουσιάζεται στη νεότερη και πρόσφατη βιβλιογραφία, και η εμπέδωση της σημασίας των πρωτογενών πηγών ως ερευνητικών εργαλείων.

Το παρόν μάθημα έχει ως θεματικό-διερευνητικό επίκεντρο τον Εθνικισμό, μια από τις βασικές παραμέτρους της Νεωτερικότητας (Modernity), στην κυρίαρχη, «ηγεμονική» της εκδοχή. Το χρονικό πλαίσιο ορίζεται, κυρίως, ως ο «μακρύς» 19ος αιώνας, αλλά και με αναφορές τόσο στην πρώιμη νεώτερη εποχή, όσο και στον («σύντομο») 20ό αιώνα.

Το μάθημα αρχίζει με τη γενική εξέταση (του φαινομένου) της Νεωτερικότητας (η κριτική «αποδόμηση» της οποίας αποτελεί βασική πτυχή του επόμενου σεμιναρίου – Θεωρία και Κριτική Ανάλυση ΙΙ [FAR 551]), για να επικεντρωθεί, στη συνέχεια, στον Εθνικισμό. Η κριτική εξέταση του Εθνικισμού ακολουθεί, κυρίως, τη «σχολή» του Μοντερνισμού. Ως εκ τούτου, αρχικά, εξετάζονται κείμενα βασικών εκπροσώπων αυτής της «σχολής», όπως των Ernest Gellner, Eric Hobsbawm, Benedict Anderson κ.ά., από το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα. Στη συνέχεια, (με χρονική οπισθοχώρηση) εξετάζονται οι θεωρητικές απαρχές του Εθνικισμού – ως Πατριωτισμός και (επαναστατική) αρετή – στον Διαφωτισμό και τον Νεοκλασικισμό, και την εξέλιξή του σε Πολιτικό Ρομαντισμό και Ρομαντικό Εθνικισμό, ο οποίος καθόρισε τη δημιουργία των εθνών-κρατών στον 19ο και πρώιμο 20ό αιώνα. Αναλύονται κείμενα μερικών εκ των βασικών φιλοσόφων που καθόρισαν την ιδεολογία του, όπως τους Jean-Jacques Rousseau, Johan Gottfried Herder, Johan Gottlieb Fichte κ.ά. Επίκεντρο, βέβαια, του μαθήματος αποτελεί η αμφίδρομη σχέση και η αλληλοτροφοδότηση μεταξύ της ιδεολογίας του Εθνικισμού και των τεχνών, στη διαμόρφωση της (νέας) συλλογικής («εθνικής») ταυτότητας και του έθνους-κράτους, ως νέα πολιτικο-ιδεολογικο-κοινωνική οργάνωση. Σημειώνεται ότι, πέρα από την καίρια συμβολή του Εθνικισμού στη διαμόρφωση των νέων συλλογικών ταυτοτήτων στην Ευρώπη (και, ύστερα, στον υπόλοιπο κόσμο), ο Εθνικισμός καθόρισε και σε μεγάλο βαθμό τη σχέση (από θέση ηγεμονική) της Ευρώπης με τον υπόλοιπο κόσμο, τόσο στα ευρύτερα πλαίσια της αποικιοκρατίας όσο και στο πολυεπίπεδο φαινόμενο του Οριενταλισμού.

Ως μέρος της εξέτασης των καλλιτεχνικών εξελίξεων, στο παραπάνω πλαίσιο, στο μάθημα, μελετώνται θεωρητικοί και δημιουργοί με σημαίνουσα θέση σε αυτές τις εξελίξεις, όπως, οι Johann Joachim Winckelmann, Jacques Louis David, Antonio Canova, Eugène Delacroix, Caspar David Friedrich κ.ά., κυρίως στα πλαίσια του Νεοκλασικισμού και του Ρομαντισμού. Πέραν της ζωγραφικής, της γλυπτικής και της αρχιτεκτονικής, εξετάζονται και άλλες πτυχές πολιτιστικής δημιουργίας σε συνάρτηση με τον Εθνικισμό, όπως η όπερα, και η ανάδυση «εθνικών σχολών» στη μουσική. Βάση των παραπάνω, γίνεται ιδιαίτερη διερεύνηση σε συγκεκριμένες περιπτώσεις χωρών («εθνών-κρατών»), όπως Γαλλία, Γερμανία, Αγγλία και Ελλάδα. Τέλος, ιδιαίτερη θέση κατέχει η εξέταση της θέσης του σώματος – τόσο ως το σώμα του νέου πολίτη του κράτους-έθνους, όσο και η ιδεολογική και καλλιτεχνική διαπραγμάτευσή του – στα παραπάνω χρονικά και χωρικά πλαίσια.

Στο παρόν μάθημα, εξετάζεται η Μεσόγειος ως γεωγραφικός, πολιτικός, ιδεολογικός, πολιτισμικός, αλλά και ως συμβολικός και «φαντασιακός» τόπος, με χρονολογική έμφαση στον «μακρύ» 19ο αιώνα, και στις προεκτάσεις των διαφόρων παραμέτρων της διερεύνησης στους 20ό και 21ο αιώνες. Η Μεσόγειος υπήρξε ο «χώρος» γύρω, μέσα και διάμεσα στον οποίο αναπτύχθηκαν από τους σημαντικότερους αρχαίους πολιτισμούς (Μεσοποταμία, Αίγυπτος, Αιγαίο, αρχαϊκή και κλασική Ελλάδα), μεγάλες αρχαίες αυτοκρατορίες (ελληνιστική, ρωμαϊκή κ.ά.), καθώς και οι τρεις μεγάλες, μονοθεϊστικές θρησκείες. Διαμέσου των αιώνων (μέχρι και τον 19ο), υπήρξε στο επίκεντρο μεγάλων διεθνών/οικουμενικών (εμπορικών και πολιτιστικών) «δικτύων», στα οποία συνδέονταν ήπειροι και χώρες από τον Ατλαντικό Ωκεανό ως τον Ειρηνικό, πριν ακόμα εδραιωθεί (μόλις στους τελευταίους δύο αιώνες) η βορειο-ατλαντική, ευρω-αμερικανική ηγεμονία. Η τελευταία – αποτέλεσμα, κυρίως, της πιο πρόσφατης φάσης της αποικιοκρατίας – έπρεπε, ως μέρος της ιδεολογικής και πολιτικής ενίσχυσης της θέσης της, να περιθωριοποιήσει τη Μεσόγειο, υποβαθμίζοντάς τη σε «σύνορο» μεταξύ Δύσης και Ανατολής, Βορρά και Νότου. Στο παρόν μάθημα εξετάζεται, αρχικά, η παραπάνω ιστορική ύπαρξη και πορεία της Μεσογείου, καθώς και οι θεωρητικές και ιδεολογικές προσεγγίσεις και διεργασίες που την αφορούν ως (εννοιολογική, ιδεολογική, πολιτική, πολιτισμική) «κατηγορία» και ως (δυτικο-, βορειο- ευρωπαϊκή) «εφεύρεση/κατασκευή». Έμφαση δίνεται στην πρόσφατη της ιστορία – στα πλαίσια της τελευταίας φάσης της ευρωπαϊκής (βρετανικής και γαλλικής) αποικιοκρατίας – ως [μετα]αποικιοκρατική θάλασσα, αλλά και, κύρια, ως «τόπος» αντι-αποικιοκρατικής και γενικότερα αντι-ηγεμονικής «αντίστασης» και εναλλακτικότητας. Διερευνώνται, ταυτόχρονα, τόσο η «παρουσία» της στις τέχνες (αρχιτεκτονική, ζωγραφική, λογοτεχνία, κινηματογράφος κλπ.), όσο και ως «χώρος» και «υποκείμενο» δημιουργίας – ιδιαίτερα, «εναλλακτικών» (έναντι των «κυρίαρχων») μορφών και εμπειριών της νεωτερικότητας και του μοντερνισμού. Οι δύο αυτοί παράμετροι, βέβαια, διαπλέκονται και αλληλο-τροφοδοτούνται, όπως φανερώνεται στην εξέταση της Μεσογείου ως «φαντασίωσης», τόσο εκ των έξω όσο και των έσω. Καταληκτικά, η παραπάνω κριτική διαπραγμάτευση οδηγεί στην εξέταση πιο πρόσφατων θεωρητικών προσεγγίσεων αναφορικά στη Μεσόγειο, οι οποίες, αφού αποδομούν τις προγενέστερες (αποικιοκρατικού χαρακτήρα) ιδεολογικές κατασκευές, προωθούν εναλλακτικές, αντι-ηγεμονικές θεωρήσεις, με επίκεντρο τον πλουραλισμό, την πολυφωνία, την α-/πολυ-κεντρικότητα και την υβριδικότητα (βασικά χαρακτηριστικά της Μεσογείου, στην προ-της-περιθωριοποίησής-της ιστορία της), ως αντίδοτο στην ισοπεδωτική, δογματική ηγεμονία της βορειο-ατλαντικής νεοφιλελεύθερης παγκοσμιοποίησης.

Η Μεταπτυχιακή Διατριβή [ΜΔ] βοηθά τον/τη φοιτητή/τήτρια να καλλιεργήσει τις ικανότητες που απαιτούνται για τη διεκπεραίωση πρωτότυπης έρευνας ή ανάπτυξης προϋπάρχουσας γνώσης, σε αντικείμενα που περιλαμβάνονται στο πλαίσιο του προγράμματος σπουδών στην Ιστορία και Θεωρία της Τέχνης. Η ΜΔ δίνει την ευκαιρία στον/στη φοιτητή/τήτρια, α) να εξετάσει κριτική την αντίστοιχη, υφιστάμενη βιβλιογραφία, β) να συμπληρώσει την προϋπάρχουσα γνώση με τυχόν δική του/της πρωτότυπη έρευνα, γ) και/ή να συγκεράσει προϋπάρχουσα γνώση (μαζί και με πιθανή πρωτότυπη έρευνα) προς την ανάπτυξη και υποστήριξη νέας θέσης σε σχέση με το αντικείμενο έρευνας. Μέσω της ΜΔ ο/η φοιτητής/τήτρια αποκτά δεξιότητες που συσχετίζονται με α) ερευνητικό σχεδιασμό, β) αποτελεσματική χρήση της βιβλιογραφίας για σκοπούς προώθησης και περιγραφής της έρευνας, γ) διασύνδεση γνώσεων, θεωρητικών εργαλείων και μεθοδολογίας που έχει διδαχθεί, δ) συλλογή, ανάλυση και ερμηνεία ερευνητικών δεδομένων, ε) κριτική σκέψη, και στ) ανάπτυξη πρωτότυπης θέσης σε υφιστάμενα θεωρητικά δεδομένα. Μέσω της ΜΔ ο/η φοιτητής/τήτρια αξιοποιεί τις γνώσεις και τις θεωρητικές μεθόδους που έχει εμπεδώσει κατά τη διάρκεια της φοίτησής του/της, και μαθαίνει πώς να εργάζεται μεθοδικά, εφαρμόζοντας αναλυτική, συνθετική και κριτική σκέψη.

Η Εποχή των Μεγάλων Αισθητικών Θεωριών

Από την εποχή των Ναπολεόντειων Πολέμων και μετά, οι ραγδαίες αλλαγές που συντελέστηκαν στην ευρωπαϊκή κοινωνία, στην κουλτούρα και στην πολιτική, οδήγησαν στην ανάπτυξη πολλών θεωριών, στο πεδίο των επιστημών, της πολιτικής, της δικαιοσύνης, της θρησκείας και της αισθητικής. Νέες ιδέες διαμόρφωσαν την ευρωπαϊκή σκέψη, καθώς τα άτομα επεδίωκαν να κατανοήσουν, μέσα σε μια διαρκώς μεταβαλλόμενη κατάσταση, τη θέση τους στον κόσμο. Αυτό το σεμινάριο εξετάζει την ιστορία της Αισθητικής από τις αρχές του 18ου αιώνα μέχρι και τον 20ο αιώνα. Η υπεράσπιση από τον Αριστοτέλη της γνωσιακής αξίας της τραγωδίας ως απάντηση στην περίφημη επίθεση του Πλάτωνα στις τέχνες, και οι γνωσιακές προσεγγίσεις της αισθητικής εμπειρίας αποτέλεσαν για αιώνες το επίκεντρο της φιλοσοφικής προσπάθειας να κατανοηθεί η τέχνη. Ωστόσο, κατά το 18ο αιώνα, δύο νέες ιδέες εισάγονται: πρώτον, η ιδέα ότι η αισθητική εμπειρία είναι σημαντική επειδή επιδρά συναισθηματικά – ό,τι, δηλαδή, επέκρινε ο Πλάτωνας – και, δεύτερον, η ιδέα ότι η αισθητική εμπειρία συνιστά ένα ηδονικό, ελεύθερο παιχνίδι των γνωστικών μας δυνάμεων. Έτσι, το πρώτο μισό του σεμιναρίου εξετάζει προσεκτικά τη σύνθεση ή την απόρριψη αυτών των ιδεών μέσα από τις αναλύσεις σημαντικών φιλοσόφων της νεότερης και σύγχρονης φιλοσοφίας (μεταξύ άλλων, Χιουμ, Καντ, Νίτσε και Χάιντεγκερ). Τα βασικά ερωτήματα αφορούν στη φύση του ωραίου, στην εγκυρότητα των αισθητικών κρίσεων και στη σχέση μεταξύ τέχνης και θεωρίας. Στο δεύτερο μισό του σεμιναρίου εξετάζονται σύγχρονες προσεγγίσεις ορισμένων θεμελιωδών ζητημάτων που απασχολούν την Αισθητική, όπως ο ορισμός της τέχνης, η διάκριση μεταξύ ωραίου και άσχημου, η σύνδεση τέχνης και ηθικής και ο ρόλος του καλλιτέχνη στην ερμηνεία του έργου τέχνης.

Εξετάζονται πεδία ή θέματα τα οποία είναι σημαντικά στην ευρύτερη προσέγγιση του πεδίου της Ιστορίας και Θεωρίας της Τέχνης. Η διερεύνηση του ειδικού θέματος ή πεδίου, είναι άμεσα συνδεδεμένο με την υπό διερεύνηση, ιστορική περίοδο ή θεματική περιοχή της τρέχουσας ακαδημαϊκής χρονιάς, ή/και τρέχοντα ερευνητικά ενδιαφέροντα των διδασκόντων, περιλαμβανομένων και έκτακτων προσκεκλημένων, με σημαντική παρουσία στην Ιστορία και Θεωρία της Τέχνης και στις Πολιτιστικές Σπουδές, γενικότερα.

Αντικείμενο του σεμιναρίου είναι η κριτική διευρεύνηση σειράς μεθόδων και τρόπων προσέγγισης της ιστοριογραφίας της τέχνης. Στο πλαίσιο αυτό προσδιορίζονται το πεδίο και τα αντικείμενα της ιστοριογραφίας της τέχνης, μέσα από περιπτώσεις μελέτης του έργου ιστορικών τέχνης όπως και θεωρητικών προσεγγίσεων. Επιπρόσθετα, εξετάζονται και εφαρμόζονται εργαλεία και τεχνικές μεθόδοι για τη συγγραφή μεταπτυχιακών εργασιών και μεταπτυχικής ή διδακτορικής διατριβής, στην Ιστορία της Τέχνης.

Ιστορία της τέχνης: Η γέννηση μιας νέας επιστήμης από τον 19ο στον 20ό αιώνα

Στη σκιά της αρχαιολογίας: Η επιστήμη της αρχαιολογίας και το γνωστικό αντικείμενο της ιστορίας της τέχνης

Ιστορία της τέχνης: Ζητήματα μεθοδολογικών προσεγγίσεων και χρήσεις ορολογίας

Ιστορία των καλλιτεχνικών θεσμών και ιστοριογραφία της τέχνης

Ιστοριογραφία της τέχνης και απόδοση καλλιτεχνικού status: Ο καλλιτέχνης ως ιστορικό υποκείμενο και ο προσδιορισμός του «έργου τέχνης»

Ανασκάπτοντας την ιστορία της τέχνης: Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, Το 35ο Βιβλίο της Φυσικής Ιστορίας

Giorgio Vasari: Βίοι των πλέον εξαίρετων ζωγράφων, γλυπτών και αρχιτεκτόνων και ο αντίκτυπός τους

Η  βιογραφική προσέγγιση ως “μέθοδος” της ιστορίας της τέχνης

Φορμαλισμός και στυλιστική ανάλυση

Εικονογραφική ανάλυση και εικονολογική ερμηνεία: Το ζεύγος Arnolfini

Για μια έμφυλη(;) ιστοριογραφία: Το διαρκές ερώτημα της Linda Nochlin «Γιατί δεν υπήρξαν σπουδαίες γυναίκες καλλιτέχνιδες;»

Ψυχαναλυτικές προσεγγίσεις (Freud, Winnicott, Lacan)

Θεωρία της υποδοχής: Hans Robert Jauss

Ερευνητική μεθοδολογία – συγγραφή εργασιών σε μεταπτυχιακό επίπεδο και συγγραφή Διατριβής