Τέχνη, ιδεολογία και προπαγάνδα: Όψεις της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής παραγωγής στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα

Αντικείμενο του σεμιναρίου είναι όψεις της ευρωπαϊκής καλλιτεχνικής παραγωγής στο πρώτο μισό του 20ού αιώνα, με έμφαση σε ζητήματα ιδεολογίας και προπαγάνδας. Στο πλαίσιο αυτό θα συζητηθεί ο κυβισμός στη σκιά του πολέμου (1905-1914) και η τέχνη της παρισινής avant-garde κατά το διάστημα 1914-1925. Ειδική βαρύτητα θα δοθεί στις σχέσεις εικαστικών καλλιτεχνών και λογοτεχνών της εποχής και στα μανιφέστα του Φουτουρισμού, του Σουρεαλισμού και του Νταντά. Θα εξεταστεί η «επιστροφή στην τάξη» ως πολιτική απόρριψης του μοντερνισμού και παράλληλα θα παρουσιαστούν πλευρές της σχετικής συζήτησης, όπως καταγράφονται στον γαλλικό Τύπο και στις καλλιτεχνικές εκδόσεις. Θέματα συζήτησης θα αποτελέσουν επίσης, η Διεθνής Έκθεση του 1937 στο Παρίσι ως πεδίο επίδειξης πολιτικής ισχύος και η πολιτιστική πολιτική του Λαϊκού Μετώπου (1936-1938). Θα απασχολήσουν οι εκθέσεις «εκφυλισμένης τέχνης» στη ναζιστική Γερμανία (1937), με παράλληλη αναφορά στο Bauhaus ως οργανισμό καλλιτεχνικής συλλογικότητας, σε συσπειρώσεις, όπως η Γέφυρα και ο Γαλάζιος καβαλάρης, και σε καλλιτέχνες της Νέας Αντικειμενικότητας. Υπό το φάσμα επιβολής του δόγματος του σοσιαλιστικού ρεαλισμού θα διερευνηθεί το έργο καλλιτεχνών της Ρωσικής Πρωτοπορίας και θα παρουσιαστούν πηγές με απόψεις περί δυτικής τέχνης κατά το διάστημα 1890-1930. Τέλος, μέσα από την περίπτωση του Joseph Beuys, θα τεθούν ζητήματα της μεταγενέστερης προβληματικής περί καλλιτεχνικής δημιουργίας ως παρεμβατικής έκφρασης πολιτικού ακτιβισμού. Βασικός στόχος του σεμιναρίου είναι η κατανόηση της παραπάνω θεματικής, όπως παρουσιάζεται στη νεότερη και πρόσφατη βιβλιογραφία, και η εμπέδωση της σημασίας των πρωτογενών πηγών ως ερευνητικών εργαλείων.

Μοντέρνα τέχνη (19ος αιώνας): Όψεις εικαστικής δημιουργίας στο φάσμα της νεωτερικότητας

Αντικείμενο του σεμιναρίου είναι εκφάνσεις της δυτικοευρωπαϊκής μοντέρνας τέχνης του 19ου αιώνα στο πεδίο της συζήτησης για τη νεωτερικότητα. Στοχεύοντας στην ανίχνευση διεργασιών μέσα από τις οποίες πραγματοποιήθηκε η ανάδυση της μοντέρνας τέχνης θα συζητηθεί η κληρονομιά του Διαφωτισμού και της Γαλλικής Επανάστασης ως ιστορική συνθήκη της νεωτερικότητας. Σε αυτά τα συμφραζόμενα θα διερευνηθούν οι απαρχές του μορφολογικού και θεματικού μοντερνισμού ως ρήγματα σε καθιερωμένες αντιλήψεις περί αναπαράστασης-ερμηνείας της πραγματικότητας. Επιπλέον, θα παρουσιαστεί το περιβάλλον των ευρωπαϊκών μητροπόλεων του 19ου αιώνα ως πεδίο κοινωνικών-πολιτικών ανακατατάξεων και συγκρότησης νέων νοοτροπιών συσχετισμένων με την ανάπτυξη μιας νέας θεματογραφίας, η οποία αντλεί τα ερείσματά της από τον βιομηχανικό χαρακτήρα και τη δυναμική ιδεών του τεχνικού πολιτισμού. Στη συνάφεια αυτή θα απασχολήσουν η διαμόρφωση της θεματικής και του εικαστικού λεξιλογίου καλλιτεχνών του Ρεαλισμού και η κρίση των καλλιτεχνικών θεσμών στη Γαλλία μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Με αναφορά στις αισθητικές προτιμήσεις της αστικής τάξης, των θεσμικών δομών και της ιεράρχησης των καλλιτεχνικών αξιών της ακαδημαϊκής τέχνης θα συζητηθεί η υποδοχή του έργου του Manet και θα διερευνηθούν στρατηγικές αναπαράστασης στο ευρύτερο φάσμα της μοντέρνας καλλιτεχνικής δημιουργίας. Ειδική έμφαση θα δοθεί στην επιρροή της φωτογραφίας και των γιαπωνέζικων χαρακτικών στη διαμόρφωση κεντρικών χαρακτηριστικών της μοντέρνας τέχνης μετά τα μέσα του 19ου αιώνα. Θα σχολιαστούν απόψεις του Baudelaire και του Ruskin για το αμφισβητούμενο καλλιτεχνικό status της φωτογραφίας, ενώ στη συνέχεια η συζήτηση θα επικεντρωθεί στη χρήση του μέσου από μοντέρνους ζωγράφους στο γύρισμα του 19ου αιώνα. Η ανάλυση των έργων θα λάβει υπόψη τον ρόλο του φύλου στην εικαστική δημιουργία του 19ου αιώνα και θα βασιστεί σε αισθητικές και ιδεολογικές συνιστώσες, όπως αποτυπώνονται σε τεχνοκριτικά κείμενα (Baudelaire, Zola κά.), με παράλληλη αναφορά σε θεωρητικές απόψεις για τον μοντερνισμό και τη νεωτερικότητα (Benjamin, Calinescu). Η τεχνοτροπική και εικονογραφική εξέταση των έργων θα εστιάσει στη χρήση υλικών μέσων και τεχνικών που προσδιόρισαν την ταυτότητα της μοντέρνας τέχνης, ενώ θα δοθεί βαρύτητα στην ενσωμάτωση στοιχείων από το έργο Παλαιών Δασκάλων εν είδει διαλόγου-ρήξης με την ακαδημαϊκή παράδοση. Οι παραδόσεις θα ολοκληρωθούν με περίπτωση μελέτης το έργο του Degas και την πώληση της συλλογής έργων τέχνης του στο ξέσπασμα του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου ως δείκτη συλλεκτικών-επενδυτικών προτιμήσεων και θεσμικής αναγνώρισης της μοντέρνας τέχνης.

Η ενότητα αποτελεί συνέχεια του FAR 490, με τους/τις φοιτητές/τήτριες να «εφαρμόζουν» τη γνώση και εμπειρία της προηγούμενης ενότητας στο δικό τους έργο (όπως αυτό δημιουργείται, παράλληλα, στο FAR 461). Ταυτόχρονα εργάζονται στο αναγκαίο θεωρητικό πλαίσιο, προς παραγωγή της γραπτής διατριβής τους (3000 λέξεων). Με τη διατριβή, οι φοιτητές/τήτριες πρέπει να είναι σε θέση να διερευνήσουν διάφορες καλλιτεχνικές πρακτικές, ώστε να διαπραγματευτούν θεωρητικά το δικό τους έργο. Ενώ μελετούν καλλιτέχνες που ενημέρωσαν τη δική τους πρακτική, οι φοιτητές/τήτριες διαμορφώνουν την προσωπική τους γλώσσα, η οποία έχει επίγνωση της προϋπάρχουσας ιστορίας και χαρακτηρίζεται από ευρηματικότητα.

Η διατριβή που θα συγγράψουν ενσωματώνεται στην έκδοση-τεκμηρίωση του Τελικού τους Έργου (που παράγεται στο FAR 461)

Η ενότητα στοχεύει να παρέχει τη θεωρητική και πρακτική βάση για τις σύγχρονες εκθεσιακές πρακτικές: Να παρέχει στους/στις φοιτητές/τήτριες μια ευρεία κατανόηση του ιστορικού και κοινωνικο-πολιτιστικού πλαισίου μέσα στο οποίο έχουν αναδυθεί και αναπτυχθεί μουσεία και γκαλερί σύγχρονης και σύγχρονης τέχνης, να προσφέρει μια κατανόηση των χώρων εναλλακτικής τέχνης και να εφοδιάσει τους/τις φοιτητές/τήτριες με τη σχετική πρακτική εμπειρία στην επιμέλεια της δικής τους καλλιτεχνικής παραγωγής, στην πρόσκληση επισκεπτών επιμελητών και στη διευκόλυνση επισκέψεων σε χώρους τέχνης.

Το στούντιο για την παραγωγή του τελικού έργου και της έκθεσης των τελειοφοίτων συνίσταται, κατά κύριο λόγο, από πρωτότυπο καλλιτεχνικό έργο, το οποίο συνοδεύεται και την τεκμηρίωση του καλλιτέχνη (artist’s statement).

Τα έργα τους παρουσιάζονται στο τέλος της χρονιάς, ως έκθεση τελειοφοίτων  (Degree Show) – και  η παρουσίαση αυτή αποτελεί το κύριο μέρος της αξιολόγησης τους. Το μάθημα εστιάζει στην υψηλού επιπέδου ανάπτυξη της πρακτικής της εκάστοτε φοιτήτριας/ή, τον ορισμό και την γραπτή και προφορική επικοινωνία αυτής στις άλλες/ους. Οι φοιτήτριες/ές μαζί με τις διδάσκουσες/οντες βλέπουν και συζητούν τις εν τω γίγνεσθαι πρακτικές αλλά και τα ολοκληρωμένα έργα του πτυχιακού έτους. Μεγάλη βαρύτητα δίνεται  στην πρακτική ανταλλαγής απόψεων μεταξύ των φοιτητριών/ών  για να αντιληφθούν και να κατανοήσουν πλήρως τις προθέσεις των συναδέλφων τους, να αντιληφθούν καλύτερα το πλαίσιο της εκάστοτε παρουσίασης των έργων τους και τις πιθανές προσλήψεις του και να εμπλουτίζουν την πρακτική τους μέσω της εποικοδομητικής κριτικής των συναδέλφων τους, κτίζοντας έτσι μια  αλληλέγγυα κοινότητα η οποία θα συνεχίσει και επαγγελματικά.

Το τελικό έργο απαιτεί από τους/τις φοιτητές/ήτριες να ολοκληρώσουν επιτυχώς ένα μεγάλο και πολυσύνθετο έργο, το οποίο θα αποκαλύπτει τις καλλιτεχνικές και κατασκευαστικές δεξιότητές τους, το ευρύτερο πολιτισμικό πλαίσιο που ερευνούν και την ικανότητά τους να αναλύσουν και να μεταδώσουν την πρακτική τους.  Μπορούν να επικεντρωθούν σε μια καλλιτεχνική πρακτική, είτε να διερευνήσουν την θεματική τους με μια συνδυαστική προσέγγιση μεθόδων και πρακτικών.

Οι φοιτήτριες/ές ενθαρρύνονται να δημιουργήσουν μια προσωπική γλώσσα η οποία να έχει συνείδηση της  προϋπάρχουσας ιστορίας και να χαρακτηρίζεται από ευρηματικότητα. Τέλος να είναι σε θέση να παρουσιάζουν επιτυχώς και με συνέπεια την θεματική του έργου τους, να επικοινωνούν το έργο τους με καθαρούς όρους και διαφορετικούς τρόπους, και να ανακαλύψουν προσωπικούς μεθόδους ανάπτυξης των πρακτικών τους. Να αντιλαμβάνονται την εξελικτική πορεία του έργου τους και να  ενδυναμώνουν την εξέλιξή τους με φιλομάθεια και φιλοπεριέργεια.

Αυτό το στούντιο καλλιτεχνικής δημιουργίας αρχίζει το έργο των φοιτητών/τητριών, το οποίο (με τη συνέχειά του στο όγδοο εξάμηνο) θα αποτελέσει τον όγκο των έργων της αποφοίτησής τους. Το μάθημα εστιάζει στην υψηλού επιπέδου ανάπτυξη της πρακτικής των φοιτητών/τητριών, τον ορισμό και την γραπτή και προφορική επικοινωνία αυτής στις άλλες/ους. Οι φοιτήτριες/ές μαζί με τις διδάσκουσες/οντες βλέπουν και συζητούν τις εν τω γίγνεσθαι πρακτικές, εν όψει των ολοκληρωμένων έργων του πτυχιακού έτους. Μεγάλη βαρύτητα δίνεται  στην πρακτική ανταλλαγής απόψεων μεταξύ των φοιτητριών/ών για να αντιληφθούν και να κατανοήσουν πλήρως τις προθέσεις των συναδέλφων τους, να αντιληφθούν καλύτερα το πλαίσιο της εκάστοτε παρουσίασης των έργων τους και τις πιθανές προσλήψεις του και να εμπλουτίζουν την πρακτική τους μέσω της εποικοδομητικής κριτικής των συναδέλφων τους, κτίζοντας έτσι μια  αλληλέγγυα κοινότητα η οποία θα συνεχίσει και επαγγελματικά. Οι φοιτητές/τήτριες μπορούν να επικεντρωθούν σε μια καλλιτεχνική πρακτική, είτε να διερευνήσουν την θεματική τους με μια συνδυαστική προσέγγιση μεθόδων και πρακτικών. Δίνεται έμφαση στη δημιουργία μιας προσωπικής γλώσσας, η οποία να έχει, ταυτόχρονα, ιστορικό και θεωρητικό εύρος.

Στο πλαίσιο των ραγδαίων παγκόσμιων κοινωνικοοικονομικών αλλαγών και των επειγόντων πολιτικών αλλαγών το μάθημα διερευνά σχέσεις μεταξύ εικαστικών και παραστατικών τεχνών, μεταξύ δισδιάστατων και τρισδιάστατων εικαστικών πρακτικών και της δημόσιας σφαίρας, παράγοντας πολυδιάστατα έργα. Το περιεχόμενο του μαθήματος αφορά επίσης στη δημιουργία συνεργατικών έργων, σε διαλογικά καλλιτεχνικά forum για την πόλη και το κοινωνικό της ύ-φασμα, στην προώθηση εναλλακτικών μορφών ιστοριών σε σχέση με μη επαρκώς εκπροσωπούμενες κοινότητες. Μπορεί η καλλιτεχνική συνεργασία και η κοινωνική τέχνη να παράξουν και να γίνουν ηθικές μορφές καλλιτεχνικού ακτιβισμού και να πλαισιώσουν το εφήμερο και το άρρητο;

Εργαστήριο πρακτικής δημιουργίας, το οποίο αναπτύσσει περαιτέρω τις  ικανότητες παρατήρησης και ανάλυσης, καθώς και την αισθητική κρίση των φοιτητριών/ών, ταυτόχρονα με την εξέλιξη της καλλιτεχνικής τους δημιουργικότητας. Η συνδυαστική προσέγγιση πρακτικής και θεωρίας αναπτύσσει τόσο τις τεχνικές δεξιότητες των φοιτητριών/ών όσο και την ικανότητά τους να χρησιμοποιήσουν διαφορετικά υλικά και μεθόδους, να διαμορφώσουν κριτήρια αυτοαξιολόγησης και να ολοκληρώσουν τις εργασίες τους με βάση τις θεματικές τους. Οι φοιτητές/τήτριες οδηγούνται στην διερεύνηση της προσωπικής τους εικαστικής γλώσσας, η οποία θα διαμορφωθεί περαιτέρω για την τελική, πτυχιακή τους εργασία και παράλληλα θα την καταγράψουν και αναλύσουν. Αναλύονται ερωτήματα, μέθοδοι και συστήματα αναπαράστασης που προκύπτουν από την δημιουργική  διαδικασία, όπως τέχνη και δημόσιος χώρος (τοιχογραφίες/ site-specific ζωγραφική), η έννοια του εφήμερου, ζωγραφικές και σχεδιαστικές εικαστικές παρεμβάσεις, συμμετοχικότητα, εικονικός ψηφιακός χώρος, το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο ως δομικό στοιχείο της εικαστικής πράξης--επαναπροσδιορίζοντας έτσι τις παραπάνω σχέσεις και επαναφέροντας σε διαπραγμάτευση τα ίδια τα συστήματα αναπαράστασης.

Εργαστήριο πρακτικής δημιουργίας, το οποίο αναπτύσσει περαιτέρω τις  ικανότητες παρατήρησης και ανάλυσης, καθώς και την αισθητική κρίση των φοιτητών/τριών, ταυτόχρονα με την εξέλιξη της καλλιτεχνικής τους δημιουργικότητας. Η συνδυαστική προσέγγιση πρακτικής και θεωρίας αναπτύσσει τόσο τις τεχνικές δεξιότητες των φοιτητών/τριών όσο και την ικανότητά τους να χρησιμοποιήσουν διαφορετικά υλικά και μεθόδους.

Οι φοιτητές/τήτριες οδηγούνται στην διερεύνηση της προσωπικής τους εικαστικής γλώσσας, η οποία θα διαμορφωθεί περαιτέρω για την τελική, πτυχιακή τους εργασία. Αναλύονται ερωτήματα, μέθοδοι και συστήματα αναπαράστασης που προκύπτουν από την δημιουργική  διαδικασία, όπως τέχνη και δημόσιος χώρος (mural painting/ site-specific painting), η έννοια του εφήμερου, ζωγραφικές και σχεδιαστικές εικαστικές παρεμβάσεις, συμμετοχικότητα, εικονικός ψηφιακός χώρος, το κοινωνικό και πολιτικό πλαίσιο ως δομικό στοιχείο της εικαστικής πράξης--επαναπροσδιορίζοντας έτσι τις παραπάνω σχέσεις και επαναφέροντας σε διαπραγμάτευση τα ίδια τα συστήματα αναπαράστασης.